Utopia. Iedereen kent het woord. Maar waar kwam het begrip vandaan?

Ongeveer een half millennium geleden, de beruchte vrouwenverslinder Hendrik de Achtste regeerde toen in Engeland, schreef de Engelse filosoof Thomas More een boek in het Latijn , dat zo invloedrijk was dat het de grondslag vormde voor hele denkrichtingen, kunststromingen en zelfs een woord dat bijna in elke taal voorkomt: utopie.

Utopia, een ideale samenleving?

Het onbekende eiland Utopia bevond zich ver weg in het westen, ten zuiden van de evenaar. More laat Raphael Hythloday, een reiziger die dit eiland bezocht en er jaren verbleef, zijn verhaal doen. De Utopianen leven in een extreem egalitaire samenleving.

Luxe kennen ze niet, zaken als goud, zilver en edelstenen, waar de adel in de tijd van More zich maar al te graag mee opdirkte, vinden ze iets voor kinderen. Armoede kennen ze evenmin omdat voedsel en kleding naar behoefte wordt verdeeld. De werkdag duurt slechts zes uur, zodat de Utopianen ruimschoots de tijd hebben om hun geest te verrijken.

Hoewel vrouwen in deze samenleving onderworpen zijn aan hun echtgenoot, als vroom katholiek was More zeer bijbelvast, hebben ze opvallend veel gelijke rechten. Wat dat betreft was dit boek vrij feministisch. In die tijd, waarin Hendrik de Achtste zijn vrouwen liet onthoofden, was dat revolutionair.

Regeerders worden getrapt gekozen: een groep families wijst een hoofdman aan. Een groep hoofdmannen wijst een burgemeester van de provincie aan. Diplomatieke conflicten met omringende landen worden bij voorkeur vreedzaam opgelost. Wil een agressief buurland niet luisteren? Dan worden vijanden van de machthebbers gesteund en kunnen ze hun agressie op elkaar botvieren. In het uiterste geval huren de Utopianen huurlingen in of gaan ze zelf, met tegenzin, vechten.

Utopia, een invloedrijk boek

Het boek sloeg als een bom in. Het boek beleefde herdruk na herdruk. Ook werd het in andere talen, waaronder het Nederlands, vertaald. Haarscherp beschreef More, een hoge ambtenaar die voor Hendrik VIII werkte, wat er allemaal mis was in het Europa van de zestiende eeuw en wat er beter kon.

Dat was in het geval van de spilzuchtige, oorlogszuchtige en wrede Hendrik VIII, heel wat.

De nasleep

Op 57-jarige leeftijd maakte More op hardhandige wijze kennis met de niet bepaald utopische Engelse maatschappij van die tijd. Koning Hendrik VIII wilde zijn kinderen bij een eerdere vrouw, Catharina van Aragon, onterven en alleen zijn kinderen bij Anna Boleyn erkennen. De paus wilde hier niet aan meewerken. Dit loste Hendrik op creatieve wijze op door de Engelse kerk om te toveren tot de anglicaanse kerk, met hem als hoofd van de kerk. Met, als bonus, de kerkelijkebezittingen waarmee hij vele schulden kon afbetalen.

Toestemming voor de scheiding, en het onterven, was toen natuurlijk een peulenschil. More was hier als diepgelovige katholiek fel op tegen. Hendrik hield niet van tegenspraak en keek niet op een onthoofding meer of minder. Toen werd ontdekt dat More briefcontact had met Catharina van Aragon, en hij ook weigerde om Hendrik als hoofd van de kerk te erkennen, werd hij aangeklaagd wegens hoogverraad. Na een verblijf van enkele maanden in een kerker in de Londense Tower, belandde hij net als later Anna Boleyn, op het hakblok.

1. Andrew Simoson, The Size and Shape of Utopia, Proceedings of Bridges 2016: Mathematics, Music, Art, Architecture, Education, Culture
2. Thomas More, Utopia, 1516